Endometriozis (Çikolata Kisti) Nedir, Belirtileri ve Tedavisi

Endometriozis Nedir?

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini kaplayan dokunun (endometrium) rahim dışındaki bölgelerde büyümesiyle ortaya çıkan bir hastalıktır. Normalde sadece rahmin içinde bulunması gereken bu doku, yumurtalıklar, karın zarı, bağırsaklar veya mesane gibi farklı organlarda da görülebilir.

Bu durumu şöyle düşünebilirsiniz: Rahmin içindeki yumuşak döşeme, her ay adet döngüsüyle kalınlaşır ve dökülür. Endometrioziste ise bu doku rahim dışında da bulunur ve aynı şekilde her ay kanama yapar. Ancak bu kan vücuttan dışarı atılamaz ve bulunduğu yerde birikir. Zamanla bu birikmiş kan koyulaşır, iltihap oluşturur ve ağrıya neden olur.

Endometriozis en sık yumurtalıklarda görülür. Yumurtalıklarda oluşan bu kistlere ‘çikolata kisti‘ denir. Bu kistlerin içinde zamanla biriken kan, oksijenle temas ederek koyulaşır ve kahverengi bir renk alır. İşte bu koyu kahverengi, çikolatayı andıran görünüm nedeniyle bu kistlere ‘çikolata kisti’ adı verilmiştir. Dünyada her 10 kadından birini etkileyen yaygın bir hastalıktır.

Endometriozis Nasıl Oluşur?

Endometriozis oluşumunu anlamak için önce normal adet döngüsünü bilmek gerekir. Her ay yumurtalıklardan salgılanan hormonlar, rahmin iç tabakasının kalınlaşmasına neden olur. Hamilelik gerçekleşmezse, bu kalınlaşmış tabaka dökülür ve adet kanaması olur.

Endometrioziste ise bazı durumlarda adet kanı, yumurtalık kanallarından geriye doğru akar ve karın boşluğuna ulaşır. Bu kanda bulunan endometrium hücreleri, karın içindeki organlara yapışır ve orada büyümeye devam eder.

Tıpkı bahçedeki bir bitkinin tohumlarının rüzgarla başka yerlere saçılması gibi, endometrium hücreleri de vücudun farklı bölgelerine yayılabilir. Bu hücreler vücudun neresine yerleşirse yerleşsin, her ay adet döngüsüne tepki verir ve kanama yapar. Zamanla bu kanamalar birikerek iltihap, yapışıklık ve ağrıya neden olur.

Endometriozis Neden Olur?

Endometriozisin tam nedeni bilinmemekle birlikte, birkaç faktörün rol oynadığı düşünülmektedir:

Geriye Doğru Adet Kanaması: En yaygın kabul gören teori budur. Adet kanının bir kısmı vajinadan atılmak yerine, yumurtalık kanallarından geriye doğru akar. Bu duruma “retrograd menstruasyon” denir. Ancak geriye doğru adet kanaması birçok kadında görülse de, hepsinde endometriozis gelişmez.

Genetik Faktörler: Annesi, kız kardeşi veya teyzesinde endometriozis olan kadınlarda hastalık riski 7-10 kat artar. Bu durum hastalığın kalıtsal özellikler taşıdığını gösterir.

Bağışıklık Sistemi Sorunları: Normal şartlarda vücut, yanlış yerde büyüyen dokuları temizler. Endometrioziste bağışıklık sistemi bu görevi yerine getiremez.

Hormon Dengesizlikleri: Östrojen hormonu endometriozis gelişiminde önemli rol oynar. Östrojen seviyesi yüksek olan kadınlarda risk artabilir.

Çevresel Faktörler: Bazı kimyasallara maruz kalma, özellikle plastiklerde bulunan ftalatlar, endometriozis riskini artırabilir.

Endometriozis Belirtileri Nelerdir?

Endometriozis belirtileri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kadınlar hiç belirti yaşamazken, bazıları günlük yaşamlarını etkileyecek kadar şiddetli ağrılar çeker. En sık görülen belirtiler şunlardır:

Adet Ağrısı (Dismenore): Normal adet sancısından çok daha şiddetlidir. Ağrı adet başlamadan birkaç gün önce başlar ve adet boyunca devam eder. Ağrı kesiciler genellikle yeterli gelmez. Kasık, bel ve bacaklara yayılabilir.

Kronik Pelvik Ağrı: Adet dönemleri dışında da devam eden, 6 aydan uzun süren karın alt bölge ağrısıdır. Bu ağrı künt, sızlayıcı veya keskin olabilir.

Cinsel İlişki Sırasında Ağrı: Özellikle derin penetrasyonda ağrı hissedilir. Bu durum çiftlerin cinsel yaşamını olumsuz etkileyebilir.

Bağırsak ve Mesane Sorunları:

• Adet döneminde artan kabızlık veya ishal
• Dışkılama sırasında ağrı
• Karın şişliği ve gaz
• İdrara çıkma sırasında ağrı
• Sık idrara çıkma ihtiyacı

Hamile Kalamama: Endometriozisli kadınların yaklaşık %30-50’si hamile kalmada zorluk yaşar. Bazen hastalık ancak çocuk sahibi olamayan çiftler araştırılırken tespit edilir.

Diğer Belirtiler:

• Aşırı yorgunluk ve halsizlik
• Adet döneminde mide bulantısı
• Adetler arası kanama
• Aşırı adet kanaması

Endometriozis Kimlerde Görülür?

Endometriozis üreme çağındaki her kadında görülebilir, ancak bazı gruplarda risk daha yüksektir:

Yaş Grubu: En sık 25-40 yaş arasında tanı konur. Ancak ilk adet görüldüğü andan itibaren başlayabilir. Genç kızlarda sıklıkla gözden kaçar çünkü şiddetli adet ağrıları “normal” kabul edilir.

Risk Faktörleri:

• Ailede endometriozis öyküsü olanlar
• Hiç doğum yapmamış kadınlar
• Erken yaşta (11 yaş öncesi) adet görmeye başlayanlar
• Kısa adet döngüsü olanlar (27 günden az)
• Uzun süren adet kanaması yaşayanlar (7 günden fazla)
• “Düşük vücut kitle indeksine sahip olanlar (zayıf kadınlarda östrojen dengesi bozulabilir)

Koruyucu Faktörler:

• Birden fazla doğum yapmış olmak
• Uzun süre emzirme
• Düzenli egzersiz yapma
• 14 yaşından sonra adet görmeye başlama

Endometriozis Nasıl Anlaşılır?

Endometriozis tanısı koymak bazen oldukça zor olabilir. Maalesef birçok kadın doğru tanı alana kadar ortalama 7-10 yıl beklemek zorunda kalır. Tanı süreci şu aşamalardan oluşur:

Detaylı Öykü ve Muayene: Doktor öncelikle şikayetlerinizi ayrıntılı olarak dinler. Adet düzeniniz, ağrılarınızın özellikleri ve aile öykünüz sorgulanır. Ardından jinekolojik muayene yapılır. Muayenede hassasiyet, kitle veya nodül olup olmadığına bakılır.

Ultrasonografi: En sık kullanılan görüntüleme yöntemidir. Özellikle yumurtalıklardaki çikolata kistlerini göstermede başarılıdır. Ancak küçük boyuttaki endometriozis odakları ultrasonografide görülmeyebilir.

MR (Manyetik Rezonans): Daha detaylı görüntü sağlar. Özellikle derin endometriozis şüphesinde tercih edilir. Bağırsak veya mesane tutulumunu göstermede faydalıdır.

Laparoskopi: Kesin tanı için altın standart yöntemdir. Göbekten yapılan küçük bir kesiden kamera ile karın içi görüntülenir. Şüpheli dokulardan örnek alınarak mikroskobik inceleme yapılır. Aynı zamanda tedavi de yapılabilir.

Kan Testleri: CA-125 gibi bazı belirteçler yükselebilir ancak tek başına tanı koydurmazlar. Daha çok hastalığın takibinde kullanılırlar.

Endometriozis Tedavisi Nasıl Yapılır?

Endometriozis tedavisi kişiye özel planlanır. Tedavi seçenekleri belirlenirken yaş, şikayetlerin şiddeti, çocuk isteği ve hastalığın yaygınlığı göz önünde bulundurulur. Ne yazık ki endometriozisi tamamen tedavi eden bir yöntem henüz bulunmamıştır, ancak belirtileri kontrol altına almak mümkündür.

Tedavi yaklaşımları şunlardır:

• İlaç Tedavisi: İlk basamak tedavidir. Ağrı kesiciler, hormonal tedaviler ve diğer destekleyici ilaçlar kullanılır. Hormonal tedaviler endometriozis dokusunun büyümesini yavaşlatır ve ağrıyı azaltır.
• Cerrahi Tedavi: İlaç tedavisine yanıt alınamayan veya çocuk isteği olan hastalarda tercih edilir. Laparoskopik yöntemle endometriozis odakları temizlenir.
• Kombine Tedavi: Çoğu hastada ilaç ve cerrahi tedavinin birlikte kullanılması en iyi sonucu verir.
• Destekleyici Tedaviler: Fizik tedavi, akupunktur, beslenme düzenlemeleri gibi yöntemler ana tedaviye destek olarak kullanılabilir.

Ameliyatsız Tedavi Yöntemleri

Birçok hasta ameliyat olmadan tedavi edilebilir. Ameliyatsız tedavi seçenekleri:

Ağrı Kesiciler:

• Basit ağrı kesiciler (parasetamol)
• Antiinflamatuar ilaçlar (ibuprofen, naproksen)
• Güçlü ağrı kesiciler (doktor reçetesiyle)

Hormonal Tedaviler:

Doğum Kontrol Hapları: En sık kullanılan tedavidir. Östrojen ve progesteron içeren kombine haplar veya sadece progesteron içeren haplar kullanılabilir. Adet kanamasını azaltır ve ağrıyı hafifletir.

Hormonal Spiral (Mirena): Rahim içine yerleştirilen ve 5 yıl boyunca etkili olan bir cihazdır. Sürekli düşük doz hormon salgılayarak endometriozisi baskılar.

GnRH Analogları: Geçici menopoz oluşturarak östrojen seviyesini düşürür. Çok etkilidir ancak yan etkileri nedeniyle 6 aydan fazla kullanılmaz.

Aromataz İnhibitörleri: Vücutta östrojen üretimini azaltır. Genellikle diğer tedavilere yanıt alınamadığında tercih edilir.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri:

• Düzenli egzersiz yapın (özellikle yoga ve yürüyüş faydalıdır)
• Stres yönetimi tekniklerini öğrenin ve uygulayın
• Ağrılı dönemlerde sıcak su torbası veya ılık banyo kullanın
• Beslenme düzenlemelerine dikkat edin

Endometriozis Ameliyatı

Ameliyat, şu durumlarda düşünülür:

• 6 ay boyunca uygulanan ilaç tedavisine rağmen ağrılar geçmiyorsa
• Büyük çikolata kistleri varsa
• Hamilelik isteniyorsa
• Organ tutulumu (bağırsak, mesane) varsa

Laparoskopik Cerrahi: En sık tercih edilen yöntemdir. Göbekten ve karından 3-4 küçük delik açılarak yapılır. Kamera ve özel aletlerle endometriozis odakları temizlenir, yapışıklıklar açılır, kistler çıkarılır. Hastanede kalış süresi 1 gündür.

Açık Cerrahi: Çok nadir durumlarda gerekir. Yaygın ve derin endometrioziste tercih edilebilir.

Histerektomi (Rahim Alınması): Son çare tedavidir. Çocuk isteği olmayan, diğer tedavilere yanıt vermeyen hastalarda düşünülür. Yumurtalıklar da alınırsa erken menopoza girilir.

Ameliyat sonrası iyileşme:

• İlk hafta dinlenme
• 2-3 hafta sonra normal aktivitelere dönüş
• 1-2 ay sonra tam iyileşme
• Nüksü önlemek için hormonal tedavi önerilir

Endometriozis ve Hamilelik

Endometriozis hamileliği zorlaştırabilir ancak imkansız hale getirmez. Endometriozisli kadınların %60-70’i doğal yollarla hamile kalabilir.

Hamileliği Nasıl Etkiler?

• Yumurtalık kanallarında yapışıklık oluşturarak yumurtanın geçişini engeller
• Yumurta kalitesini etkileyebilir
• Rahme yerleşmeyi zorlaştırabilir
• Oluşan iltihaplı ortam sperm hareketliliğini olumsuz etkileyebilir

Tedavi Seçenekleri:

• Hafif endometrioziste 6-12 ay doğal yollar denenir
• Cerrahi tedavi hamilelik şansını artırır
• Tüp bebek tedavisi gerekebilir
• Hamilelik sırasında endometriozis belirtileri genellikle hafifler

Önemli Noktalar:

• Endometriozis varsa hamilelik planını ertelememek gerekir
• Ameliyat sonrası ilk 6-12 ay hamilelik için en uygun dönemdir
• Hamilelik endometriozis belirtilerini geçici olarak azaltır

Yaşam Kalitesini Artırmak İçin Öneriler

Endometriozisle yaşamak zor olabilir, ancak yaşam kalitenizi artıracak birçok yöntem vardır:

Beslenme Önerileri:

• Antiinflamatuar besinler tüketin (balık, ceviz, yeşil yapraklı sebzeler)
• İşlenmiş gıdalardan kaçının
• Kafein ve alkol tüketimini azaltın
• Bol su için
• Omega-3 takviyesi düşünülebilir

Egzersiz ve Aktivite:

• Hafif-orta düzeyde düzenli egzersiz yapın
• Yoga ve pilates ağrıları azaltabilir
• Yüzme özellikle faydalıdır
• Ağrılı dönemlerde hafif yürüyüşler yapın

Stres Yönetimi:

• Meditasyon ve nefes egzersizleri
• Düzenli uyku düzeni
• Hobi edinme
• Destek gruplarına katılma

Günlük Yaşam İpuçları:

• Ağrılı günler için plan yapın
• İş yerinde anlayış isteyin
• Gevşek kıyafetler tercih edin
• Sıcak su torbası her zaman yanınızda olsun

Sık Sorulan Sorular

Endometriozis kansere dönüşür mü?

Endometriozis iyi huylu bir hastalıktır ve kansere dönüşme riski çok düşüktür. Ancak endometriozisli kadınlarda yumurtalık kanseri riski normal popülasyona göre biraz artmıştır. Bu risk yine de oldukça düşüktür ve düzenli kontrollerle takip edilebilir. Endişelenmenize gerek yoktur.

Endometriozis genetik midir?

Evet, genetik yatkınlık vardır. Annesinde veya kız kardeşinde endometriozis olan kadınlarda risk 7-10 kat artar. Ancak kesin kalıtım şekli bilinmemektedir. Ailenizde endometriozis varsa, belirtilerinize daha dikkat etmelisiniz ve erken tanı için doktora başvurmalısınız.

Menopozdan sonra endometriozis geçer mi?

Genellikle menopozla birlikte östrojen seviyesi düştüğü için endometriozis belirtileri azalır veya kaybolur. Ancak bazı kadınlarda özellikle hormon tedavisi alıyorlarsa belirtiler devam edebilir. Nadiren menopoz sonrası yeni endometriozis gelişebilir.

Endometriozis tedavisi görürken hamile kalınabilir mi?

Hormonal tedavi sırasında hamilelik önerilmez çünkü bu tedaviler aynı zamanda gebeliği önleyici etki gösterir. Hamilelik planlıyorsanız, doktorunuzla görüşerek tedavinizi yeniden düzenlemelisiniz. Bazı tedaviler kesildikten sonra hamilelik şansı artar.

Doğum kontrol hapı endometriozisi tedavi eder mi?

Doğum kontrol hapları endometriozisi tamamen tedavi etmez ancak belirtileri kontrol altına alır. Hastalığın ilerlemesini yavaşlatır ve ağrıyı azaltır. Hap bırakıldığında belirtiler geri dönebilir. Uzun süreli kullanımda yan etkileri doktorunuzla tartışmalısınız.

Hangi doktora gitmeliyim?

Endometriozis şüphesinde kadın doğum uzmanına gitmelisiniz. Özellikle endometriozis konusunda deneyimli, jinekolojik cerrahi yapabilen uzmanlar tercih edilmelidir. Gerekli durumlarda ağrı tedavisi uzmanı, üroloji veya genel cerrahi bölümlerinden konsültasyon istenebilir.

Endometriozis ameliyatı riskli midir?

Laparoskopik endometriozis ameliyatı deneyimli ellerde güvenli bir işlemdir. Her ameliyat gibi riskleri vardır ancak bunlar çok düşüktür. Kanama, enfeksiyon, organ yaralanması gibi riskler %1’den azdır. Ameliyatın faydaları genellikle risklerinden fazladır.

Alternatif tedaviler işe yarar mı?

Akupunktur, masaj, bitkisel tedaviler gibi yöntemler ana tedaviye destek olabilir ancak tek başlarına yeterli değildir. Özellikle ağrı kontrolünde faydalı olabilirler. Kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın çünkü bazı bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebilir.

Endometriozis tedavisi ne kadar sürer?

Endometriozis kronik bir hastalık olduğu için tedavi genellikle uzun sürelidir. Hormonal tedaviler menopoza kadar devam edebilir. Ameliyat sonrası bile takip ve bazen ek tedavi gerekebilir. Her hastanın tedavi süresi farklıdır.

Endometriozis nüks eder mi?

Evet, endometriozis nüks edebilen bir hastalıktır. Ameliyat sonrası 5 yıl içinde hastaların %20-40’ında nüks görülebilir. Nüks riskini azaltmak için ameliyat sonrası hormonal tedavi önerilir.

Endometriozis tedavisi pahalı mıdır?

Tedavi maliyeti kullanılan yönteme göre değişir. Bazı hormonal tedaviler genellikle SGK kapsamındadır. Ameliyat ve tüp bebek tedavileri de belirli şartlarda SGK tarafından karşılanır. Özel sigortanızın kapsamını kontrol etmeniz önerilir. Hastanemizden detaylı bilgi alabilirsiniz.